"Moliere wielkim poetą był" i nie należy traktować tych słów ironicznie. Ponieważ jestem gorącym miłośnikiem teatru, w szczególności Moliera, przyszło mi na myśl aby podzielić się z naszą oświęcimską młodzieżą, która mam nadzieję zechce przeczytać ten artykuł, cząsteczką mojej pasji.

Dzisiaj pragnę skupić się na roli reżysera w teatrze, na przykładzie "Świętoszka".

"Świętoszek" po raz pierwszy został w całości zaprezentowany 29 listopada 1664 roku w zamku w Raincy pod Paryżem, a następnie w Palais-Royal. Sztuka ta przysporzyła jej autorowi niebywale wiele problemów. Duża część szlachty, ale przede wszystkim kler, nalegała by dramat został zniesiony z francuskich scen. Nikomu nie było łatwo, gdyż pisarz miał potężnego protektora - samego Ludwika XIV, króla Francji, któremu Molier dobrze potrafił się przypodobać. Wrogowie francuskiego dramaturga napotykali silny opór, niemniej nawet tak władny monarcha w ostateczności uległ pod presją kościoła, który kategorycznie sprzeciwiał się ośmieszaniu ludzi głębokiej wiary poprzez postać tytułowego bohatera omawianej komedii.

O czym jest sztuka? - uwaga młodzieży! streszczam: do domu Orgona przypałętał się Tartuffe, który doi gospodarza na kasę, na wszelkie sposoby, ślicznie się uśmiechając, składając rączki, udając wielkiego przyjaciela rodziny, a i przy okazji szukając sposobności zaciągnięcia pani Elmiry do łóżka. Warto dodać w tym miejscu, że pani Elmira jest szacowną małżonką Orgona. Najzabawniejszą rzeczą w tej historii jest to, że wszyscy domownicy doskonale widzą podwójną grę Tartuffa, oprócz oszukiwanego pana domu.

Teraz praktyka: "rola reżysera w teatrze z zastosowaniem przykładu". Nie wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że nawet w XVII wieku w teatrze nie istniała funkcja reżysera we współczesnym znaczeniu tego słowa. Dopiero w okolicach XVIII wieku sceniczni artyści zaczęli powoli akceptować, że ktoś może coś kazać im zrobić, nie tak, jak oni by sobie tego życzyli, ale inaczej - mogę powtórzyć, jeśli ktoś nie zrozumiał. Dzisiaj jest tak, że reżyser przychodzi do teatru na próbę, na wszystkich wrzeszczy i wychodzi, a później powstaje z tego przedstawienie. Współcześnie, dosyć rzadko można zobaczyć sztukę w takiej formie, jaką wymyślił autor tekstu trzysta lat wcześniej, ale proszę nie traktować tego jako zarzut, choć czasami obeszłoby się bez dziwacznych adaptacji. Dobry reżyser, wystawiając klasykę, potrafi wpleść w akcję dramatu elementy komentujące współczesność w sposób nie zakłócający odbioru. Nie chodzi przecież o to, by od nowa pisać sztukę. Jeśli wystawiamy "Świętoszka" Moliera, to po adaptacji nadal ma to być "Świętoszek" Moliera, a nie...jakiś szejk-spir (niewiadomo co).

Jako że "przykład" musi dobrze zobrazować teorię posłużę się, jedynym przykładem poważnej sceny w naszym mieście - deskami Oświęcimskiego Centrum Kultury. Na marginesie dodam, że w mijającym roku zmienione zostało okotarowanie dużej sceny w OCK na coś, co jest okotarowaniem, a nie, jak wcześniej, jego imitacją... Tak więc, znajdujemy się na scenie OCK z grupą rewelacyjnych aktorów z teatru w Krakowie i zamierzamy wystawić adaptację "Świętoszka" Moliera. Pierwsze pytanie, jakie należy sobie zadać: "kto będzie widzem?" Odpowiedź wydaje się jednoznaczna: "Oświęcimianie i jeszcze ktoś z Bierunia lub z Brzeszcz", ale nie rozdrabniajmy się: "Oświęcimianie". Następnie trzeba zastanowić się jak będą wyglądali główni bohaterowie - widz musi się z nimi w jakiś sposób identyfikować. Aby komedia osiągnęła sukces można zastosować schemat stary jak świat: "niższa warstwa społeczna śmieje się z wyższej warstwy społecznej". Dawniej mieszczanie nabijali się ze szlachty, dzisiaj szlachtę z powodzeniem zastępują...politycy. Tak więc, aby odnieść sukces, główny bohater, w tym przypadku Tartuffe, powinien zostać przemianowany na znanego lokalnie działacza politycznego, człowieka bardzo wpływowego i zarazem kontrowersyjnego.

Polityk w naszej sztuce będzie rozpoznawalny tylko po rodzaju zachowania i akcji dramatu, samej w sobie; nikt na scenie nie wymieni przecież jego nazwiska. Z tym wiążą się pewne utrudnienia. Archetyp postaci nie może odbiegać zanadto od idei, którą miał Molier. Jeżeli np. w kostium Świętoszka spróbujemy ubrać Fidela Castro (specjalnie nie podaję lokalnych nazwisk), to rzecz jasna, albo zbłaźnimy się, albo nikt nas nie zrozumie. Tak więc, zachowanie charakterystyczne dla postaci musi w pewnym stopniu odpowiadać jego rzeczywistemu odpowiednikowi. A jaki jest Świętoszek? Tartuffe u reżysera Moliera zawsze nisko się kłania, ręce trzyma złożone - prawie jak do modlitwy, mówi spokojnym głosem i zawsze robi wrażenie człowieka zrównoważonego, lekko przygarbionego, pokornego; nigdy nie unosi się w towarzystwie osób trzecich, a do jego twarzy zwykle przyklejona jest mina troski. Molier był wspaniałym psychologiem. Czy ten obraz nie pasuje do niektórych naszych sąsiadów?

Innego rodzaju aluzją może być ubiór bohatera. Współcześnie przyjęło się, że elegancką kreacją dla mężczyzny może być ciemny garnitur, krawat, płaszcz i np. czarny kapelusz. Można wzbogacić ten strój o neseser, teczkę na dokumenty lub laptopa. Przepraszam wszystkie kobiety, ale zasugerowałem się rodzajem męskim słów "polityk" i "świętoszek", więc traktuję o polityku - mężczyźnie.

Najmniej subtelną formą aluzji może być sprecyzowanie rodzaju pełnionej funkcji przez bohatera komedii. Gdyby chodziło o np. jakiegoś radnego, albo posła, sytuacja nie byłaby jednoznaczna, z tego choćby powodu, że równie dobrze można by opowiadać o jakimkolwiek urzędniku państwowym, ale zdarza się też tak, że osoba, której zachowanie pragniemy sparodiować obejmuje stanowisko jedyne w swoim rodzaju, więc podanie konkretnej nazwy mogłoby równać się z wymienieniem danych personalnych pierwowzoru. W dobrym guście jest unikać tego rodzaju rozwiązań. Pamiętajmy, że korzenie europejskiego teatru sięgają antycznej Grecji, kolebki naszej cywilizacji, więc szanujmy go.

Akcja dramatu również powinna zawierać drobne elementy, komentujące lokalną rzeczywistość. Ciężko jest w tym momencie określić szczególny rodzaj działalności naszego Świętoszka z tego względu, iż wszystko uzależnione musiało by być od tego, co już zostało powiedziane. Reżyser wie, a przynajmniej powinien wiedzieć, a jeśli nie wie, to powinien dowiedzieć się, na czym polega działalność autentycznego bohatera rozważań. Mogą to być np. różnego rodzaju chorobliwe pasje: mania podróżowania, kolekcjonowanie skamielin... Muszę jednak podkreślić, że elementy te sprawdzają się na dosyć krótką metę i tylko w przypadku adaptacji scenicznych.

Aby nie przedłużać, w kilku zaledwie słowach określimy charakterystykę drugiego najważniejszego bohatera "Świętoszka" - Orgona. Orgon to my, mieszkańcy Oświęcimia, którzy nie dostrzegają własnego dramatu mimo, iż osoby trzecie (domownicy) wołają na alarm.

(felieton z grudnia 2009 roku)